Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) Nedir ve Nasıl Tedavi Edilir?

Travma sonrası stres bozukluğu, şiddetli veya tehdit edici bir olaya tanık olduktan veya maruz kaldıktan sonra gelişen bir ruh sağlığı durumudur. Savaş, doğal afet, kaza, fiziksel saldırı veya cinsel istismar gibi travmatik deneyimler TSSB'ye yol açabilir. Tedavi edilmezse yaşam kalitesini ciddi şekilde etkileyen bu durum, uygun tedavi ile iyileştirilebilir.

TSSB Nedir?

TSSB, travmatik olaya verilen normal stres tepkisinin zamanla düzelmemesi ve kalıcı hale gelmesidir. Olaydan aylar hatta yıllar sonra bile belirtiler devam edebilir. Beyin travmatik anıları işlemekte zorlanır ve kişi geçmişte sıkışmış gibi hisseder. TSSB zayıflık işareti değildir, beyindeki kimyasal ve yapısal değişikliklerle ilişkili bir tıbbi durumdur.

Risk Faktörleri

Herkes travmatik bir olay yaşayabilir ancak herkes TSSB geliştirmez. Travmanın şiddeti ve süresi riski artırır. Daha önce travma öyküsü yatkınlık yaratır. Aile veya kişisel ruh sağlığı sorunları öyküsü riski yükseltir. Sosyal destek eksikliği iyileşmeyi zorlaştırır. Çocukluk çağı travmaları duyarlılığı artırır.

Belirtiler

TSSB belirtileri dört ana kategoride incelenir. Yeniden yaşama belirtileri travmatik olayın flashbackler ve kabuslar şeklinde tekrar tekrar yaşanmasıdır. Kaçınma belirtileri travmayı hatırlatan kişi, yer ve durumlardan uzak durma eğilimidir. Düşünce ve ruh halinde olumsuz değişiklikler suçluluk, utanç ve ilgi kaybını içerir. Aşırı uyarılmışlık belirtileri uykusuzluk, öfke patlamaları ve irkilme tepkisidir.

Flashbackler

Flashbackler TSSB'nin en tanınmış belirtisidir. Kişi travmatik anı sanki şu an yaşanıyormuş gibi hisseder. Görüntüler, sesler, kokular ve bedensel duyumlar yeniden deneyimlenir. Tetikleyiciler flashbackleri başlatabilir. Kontrol edilemez ve çok sıkıntı vericidir. Dissosiyatif epizodlara dönüşebilir.

Kabuslar

Travmayla ilgili veya genel içerikli kabuslar sıktır. Uyku kalitesi ciddi şekilde bozulur. Yatmadan korku gelişebilir. Uyumaktan kaçınma yorgunluğu artırır. Kabuslar diğer belirtileri şiddetlendirir. Uyku bozukluğu tedavisi TSSB tedavisinin önemli bir parçasıdır.

Tanı

TSSB tanısı klinik değerlendirmeyle konur. Belirtilerin travmatik olaydan en az bir ay sonra devam etmesi gerekir. Belirtiler günlük işlevselliği etkilemelidir. Yapılandırılmış görüşmeler ve ölçekler kullanılır. Diğer ruh sağlığı durumlarından ayırt edilmelidir. Eşlik eden depresyon ve anksiyete sıktır.

Psikoterapi

Psikoterapi TSSB tedavisinin temelini oluşturur. Bilişsel davranışçı terapi (BDT) en çok kanıtlanmış yöntemdir. Uzamış maruz kalma terapisi travma anılarıyla güvenli şekilde yüzleşmeyi sağlar. Bilişsel işleme terapisi travmayla ilgili olumsuz düşünceleri değiştirmeye odaklanır. EMDR (göz hareketleriyle duyarsızlaştırma ve yeniden işleme) etkili bir alternatiftir.

EMDR Tedavisi

EMDR, travmatik anıların işlenmesini kolaylaştıran bir terapi yöntemidir. Terapist eşliğinde göz hareketleri yapılırken travmatik anılar hatırlanır. Beynin doğal iyileşme mekanizmalarını harekete geçirir. Travmanın duygusal yoğunluğu azalır. Diğer terapilere göre daha kısa sürede sonuç verebilir.

İlaç Tedavisi

İlaçlar TSSB belirtilerini hafifletebilir. Antidepresanlar, özellikle SSRI'lar, ilk tercih ilaçlardır. Sertralin ve paroksetin FDA onaylıdır. Kabuslar için prazosin etkili olabilir. Anksiyolitikler kısa süreli kullanılabilir. İlaç tedavisi genellikle psikoterapi ile birlikte uygulanır.

Grup Terapisi

Benzer deneyimleri paylaşanlarla grup terapisi faydalıdır. Yalnız olmadığını bilmek rahatlatıcıdır. Başkalarının başa çıkma stratejilerini öğrenmek mümkündür. Sosyal destek ağı oluşur. Savaş gazileri, cinsel saldırı mağdurları gibi gruplar için özel programlar vardır.

Başa Çıkma Stratejileri

Tedavinin yanı sıra günlük başa çıkma stratejileri önemlidir. Gevşeme teknikleri ve derin nefes egzersizleri yardımcıdır. Düzenli egzersiz ruh halini iyileştirir. Yeterli uyku için hijyen kurallarına uyulmalıdır. Alkol ve madde kullanımından kaçınılmalıdır. Güvenilen kişilerle paylaşım destek sağlar.

Tetikleyicileri Yönetmek

Tetikleyiciler flashback ve kaygıyı başlatan uyaranlardır. Sesler, kokular, yerler veya tarihler tetikleyici olabilir. Tetikleyicileri tanımak ilk adımdır. Topraklama teknikleri tetikleme anında yardımcıdır. Beş duyu egzersizi şimdiki ana odaklanmayı sağlar. Zamanla tetikleyicilere duyarsızlaşma gelişebilir.

Aile ve Yakınlar

TSSB tüm aileyi etkiler. Yakınlar belirtileri anlamalı ve sabırlı olmalıdır. Aşırı korumacılık kaçınmayı artırabilir. Sosyal etkinlikleri teşvik etmek faydalıdır. Yakınlar için de destek grupları mevcuttur. Aile terapisi ilişkileri güçlendirebilir.

Prognoz

Tedavi ile çoğu kişi iyileşir veya belirtileri yönetmeyi öğrenir. Erken tedavi daha iyi sonuçlar verir. Tedavi süreci aylar sürebilir. Bazı belirtiler kalıcı olabilir ancak yaşam kalitesi artırılabilir. Nüks olabilir, bu durumda tekrar tedavi gerekir. İyileşme mümkündür ve umut vardır.

Yardım Arama

Travma sonrası belirtiler yaşıyorsanız yardım almak önemlidir. Psikiyatrist veya psikolog değerlendirmesi yapılmalıdır. Acil kriz durumlarında kriz hatları aranabilir. İntihar düşünceleri varsa acil yardım alınmalıdır. Yardım istemek güçlülük işaretidir.

Sonuç olarak, TSSB ciddi ancak tedavi edilebilir bir ruh sağlığı durumudur. Travma yaşamak utanılacak bir şey değildir ve yardım almak cesaret gerektirir. Psikoterapi ve gerekirse ilaç tedavisi ile iyileşme mümkündür. Kimse bu yolda yalnız değildir ve destek almak herkesin hakkıdır.